Terminy:

• 18-24.05.2026: Miniatura z psałterza: król Dawid muzykujący
• 20-26.07.2026: Smok i „jego” święty
• 16-22.11.2026 Miniatury świata: ARMENIA
• 25-31.01.2027 Tyniecki rekopis: Zmartwychwstanie z  Graduału Skawinki
• 12-18.04.2027 Miniatura z rękopisu poety Guillaume de Machaut
• 19-25.07.2027 Miniatura iroszkocka: Podróże Brendana Żeglarza

Zarys tematów: 

Miniatura z Psałterza: Król Dawid muzykujący

Popularny w średniowieczu rękopis, zawierający wszystkie 150 biblijnych psalmów, był często księgą bogato ilustrowaną. System dekoracji przekształcił się w ustalony zestaw zdobnych inicjałów, które rozpoczynały poszczególne części psałterza. Jeśli zdarzył się egzemplarz skromniej iluminowany, zawierał zazwyczaj zdobną pierwszą kartę. Karta ta zaczyna się od psalmu pierwszego słowami: Beatus vir qui non abiit in consilium impiorum… („Szczęśliwy mąż, który nie idzie za radą występnych, nie wchodzi na drogę grzeszników”). Bardzo często w psałterzach ta strona jest dekorowana albo całostronicową miniaturą lub zdobnym Inicjałem B. Najczęściej przedstawiają iluminatorzy w tym miejscu domniemanego autora psalmów, czyli króla Dawida.

Jedna z takich miniatur będzie przedmiotem naszych warsztatów. Na zajęciach przygotujemy pigmenty ze spoiwem wg przepisu średniowiecznego. Krok po kroku wykonamy kopię pięknej miniatury, tak jak to robili średniowieczni mistrzowie. Zajęciom praktycznym towarzyszyć będą dwa wykłady z technik średniowiecznych iluminatorów oraz ikonografii przedstawienia.

Smok i „jego” święty
Chyba najbardziej popularny świętym, który za atrybut ma smoka jest Archanioł Michał. Sławą dorównuje mu zapewne także św. Jerzy. Ale w ikonografii świętych jest więcej postaci przy których pojawiają się smoki. Hagiografia świętych pełna jest fantastycznych opowieści o stworach, którzy dzielni święci pokonali. Święty Jerzy wybawił od śmierci w paszczy smoka księżniczkę, Archanioł Michał walczy i strąca do piekieł smoka – szatana. Także św. Małgorzata Antiocheńska zwycięsko wychodzi z pokusy w postaci smoka szatana, którego pokonuje znakiem krzyża. Również św. Marta, św. Roman z Rouen, biskup Metzu św. Klemens czy św. Hilarion mieli bliskie spotkanie ze smokiem. Oczywiście zakończone pokonaniem tegoż. Symbolika średniowieczna jest raczej jednoznaczna: smok jest symbolem szatana, złych mocy, pokus które musimy przezwyciężać by dojść do Nieba.
Na warsztatach wykonamy wizerunek jednego z najbardziej popularnych świętych ze smokiem, do wyboru: Archanioła Michała, św. Jerzego lub św. Małgorzaty. Warsztatom będzie towarzyszyć wykład pt” Smok i jego święty – ikonografia w sztuce średniowiecznej”.

Miniatury świata: ARMENIA
Iluminatorstwo książkowe w Armenii to jedna z najważniejszych tradycji średniowiecznej sztuki rękopiśmiennej, rozwijająca się od V wieku, kiedy powstał alfabet ormiański. Skryptoria przy klasztorach – takich jak Tatew, Haghpat czy Sanahin – stały się głównymi ośrodkami produkcji i zdobienia ksiąg. Ormiańskie rękopisy, zwłaszcza Ewangeliarze, były bogato dekorowane miniaturami, inicjałami i bordiurami. Charakterystyczne dla tej tradycji są intensywne kolory (zwłaszcza czerwień, błękit i złoto), precyzyjna linearność oraz połączenie wpływów bizantyjskich i bliskowschodnich z lokalną estetyką.
W Ewangeliarzach pojawią się niezwykle zdobione arkady tablic kanonu i to one będą przedmiotem naszych warsztatów. Ich funkcja była praktyczna: zestawiały ze sobą fragmenty Ewangelii według tzw. systemu Euzebiusza z Cezarei, dzięki czemu można było łatwo odnaleźć równoległe fragmenty w różnych Ewangeliach. W ormiańskich manuskryptach osiągnęły one szczególnie wysoki poziom artystyczny, łącząc funkcję użytkową z bogatą, dekoracyjną formą. Ozdabiano je miniaturami, motywami roślinnymi, zwierzęcymi, geometrycznymi oraz przedstawieniami ewangelistów lub symboli chrześcijańskich. Z czasem tablice kanonów stały się swoistą „bramą” do rękopisu – wprowadzeniem do tekstu, które nie tylko porządkowało treść, ale też podkreślało sakralność całej księgi.

Tyniecki rekopis: Zmartwychwstanie z Graduału Skawinki
Rękopis powstał w opactwie benedyktynów w Tyńcu w czasie, gdy opatem był Maciej ze Skawiny, zwany Skawinką (1452–1477). Jest to graduał, czyli księga zawierająca śpiewy mszalne na cały rok liturgiczny wraz z zapisem nutowym, używana podczas celebracji nabożeństw. Po kasacie klasztoru na początku XIX wieku rękopis trafił do biblioteki Uniwersytetu Lwowskiego, a po II wojnie światowej został przeniesiony do zbiorów Biblioteki Narodowej, gdzie przechowywany jest do dziś (sygn. Rps 12721 V). Kodeks wyróżnia się bogatą dekoracją. Szczególnie efektowne są inicjały rozpoczynające poszczególne śpiewy liturgiczne – rozbudowane, wypełnione ornamentem roślinnym.
Przedmiotem naszych warsztatów będzie rozbudowany inicjał „A” ze sceną Zmartwychwstania, rozpoczynający śpiew antyfony: Angelus autem Domini descendit de caelo, et accedens revolvit lapidem, et sedebat super eum, alleluia, alleluia.

Miniatura z rękopisu poety Guillaume de Machaut
Guillaume de Machaut (ok. 1300–1377) był jednym z najważniejszych kompozytorów i poetów późnego średniowiecza, związanym z dworem królewskim Francji oraz kręgiem kultury rycerskiej. Uważany jest za centralną postać tzw. ars nova – nowego stylu w muzyce XIV wieku, który wprowadził większą złożoność rytmiczną i rozwój polifonii. Machaut tworzył zarówno muzykę sakralną (m.in. słynną Messe de Nostre Dame – pierwszą znaną kompletną kompozycję mszy jednego autora), jak i świecką – ballady, rondeau i virelai, często o tematyce miłosnej. Jego twórczość łączyła muzykę i poezję, a także była starannie spisywana w rękopisach przygotowywanych jeszcze za jego życia, co czyni go jednym z pierwszych kompozytorów świadomie budujących własny „kanon dzieł”.
W Bibliotece Narodowej w Paryżu przechowywany jest najstarszy ilustrowanym rękopisem dzieła Machaut’a, w którego powstaniu. prawdopodobnie brał udział. Rękopis jes pięknie iluminowany. Na warsztatach wykonamy miniaturę z przedstawieniem poety wraz z fragmentem notacji muzycznej.

Miniatura iroszkocka: Podróże Brendana Żeglarza
Święty Brendan Żeglarz to jeden z najbardziej znanych irlandzkich mnichów i legendarnych podróżników wczesnego średniowiecza, żyjący w VI wieku. Był założycielem klasztoru w Clonfert i jednym z ważnych przedstawicieli irlandzkiego monastycyzmu. Największą sławę przyniosła mu legenda o wyprawie morskiej na zachód, opisana w średniowiecznym tekście Navigatio Sancti Brendani. Według niej Brendan wraz z grupą mnichów miał wyruszyć na ocean w poszukiwaniu „Ziemi Obiecanej Świętych”, docierając do niezwykłych, często fantastycznych wysp. Choć opowieść ma charakter hagiograficzny i legendarny, przez wieki inspirowała podróżników i odkrywców, a niektórzy próbowali łączyć ją nawet z wczesnymi wyprawami transatlantyckimi
Choć żaden wczesnośredniowieczny rękopis Navigatio Sancti Brendani z miniaturami nie zachował się do naszych czasów, na warsztatach podejmiemy próbę zilustrowania jednej z wielu przygód słynnego żeglarza. Możecie się spodziewać motywów iroszkockich plecionek! Zapraszam wszystkich miłośników tego tematu.

Adresaci:

Wszyscy zafascynowani średniowieczem i pięknem iluminatorstwa książkowego. Warsztaty są przeznaczone dla dorosłych. Na warsztatach zawsze są mile widziani początkujący, którzy nie malują, a kontakt z pędzlem utracili po szkole podstawowej.

Warsztaty są tak zaplanowane, że wszystkiego nauczymy się krok po kroku. Serdecznie zapraszamy także wszystkich, którzy malują w innych technikach, a chcieliby spróbować miniatorstwa, a także wszystkich wiernych wielbicieli technik iluminatorskich, którzy są już bardziej zaawansowani. Na warsztatach zazwyczaj obecne są osoby początkujące, średniozaawansowane, a także zaawansowane. Jest to bogactwem tych spotkań, dzięki któremu uczymy się także od siebie nawzajem. Dołącz do nas!

Prowadząca:

Barbara Bodziony – Iluminator, kaligraf, historyk sztuki, mediewista, absolwentka Uniwersytetu Jagiellońskiego. We Francji, w Angers kończy w 2007 roku z wyróżnieniem Wyższy Europejski Instytut Iluminacji i Rękopisów.
Od 2008 lat prowadzi w Krakowie Szkołę Kaligrafii i Iluminacji, od 2016 roku wspólnie z Ewą Landowską pod nazwą Atelier Landowska & Bodziony. Od 2016 roku prowadzi semestralne zajęcia dla studentów krakowskich uczelni: ASP Wydział Form Przemysłowych.
Jest także założycielką Pracowni Kaligrafii i Iluminacji, która wykonuje na zlecenie prace z dziedziny miniatorstwa i kaligrafii. Pracownia organizuje od 10 lat wolontariat szpitalny z zajęciami artystycznymi dla małych pacjentów krakowskich szpitali.
Od 2008 roku nieprzerwanie prowadzi regularne warsztaty artystyczne SKRYPTORIUM w opactwie tynieckim.
Współautorka podręcznika do kaligrafii Piękna Litera wydawanego od 2016 roku. Autorka trzech tomów: Minuskuła karolińska, Uncjała i Bastarda wydawanych w Wydawnictwie Benedyktynów Tyniec.

Koszt udziału:
1200 zł + opłata za pobyt